Łacińskie sentencje zna każdy: carpe diem, memento mori, veni, vidi, vici. Nie wszystkie znaczą jednak to, co wypisuje się na kubkach. Carpe diem to dosłownie „zrywaj dzień”, jak owoc z drzewa, a mens sana in corpore sano była u rzymskiego satyryka częścią modlitwy, a nie hasłem siłowni. Nauka łaciny od podstaw jest dla Polaka łatwiejsza niż dla Anglika czy Francuza, bo przypadki, swobodny szyk zdania i brak rodzajników zna z własnego języka. Podstawy gramatyki to przy regularnej nauce kilka miesięcy, a czytanie Cezara w oryginale to raczej perspektywa lat.
W Polsce łaciny uczy się sporo osób, choć rzadko z własnego wyboru. Studenci medycyny, farmacji i weterynarii mają ją na pierwszym roku, bo mianownictwo anatomiczne jest łacińskie: musculus, vena, os. Prawnicy uczą się paremii, od pacta sunt servanda (umów należy dotrzymywać) po nemo iudex in causa sua (nikt nie jest sędzią we własnej sprawie). Do tego historycy, archeolodzy i teolodzy, licealiści, którzy wybierają maturę z języka łacińskiego i kultury antycznej, oraz wszyscy, którzy na inauguracji roku akademickiego chcieliby rozumieć, co właściwie śpiewają w Gaudeamus igitur.
Łacińskie sentencje i ich dokładne znaczenie
| Sentencja | Co znaczy | Skąd pochodzi |
|---|---|---|
| Carpe diem | chwytaj dzień, dosłownie „zrywaj dzień” | Horacy, Pieśni I, 11 |
| Memento mori | pamiętaj o śmierci | średniowieczna przestroga, częsty motyw w sztuce |
| Per aspera ad astra | przez trudy do gwiazd | przypisywana Senece, choć w tej formie u niego nie występuje |
| Errare humanum est | błądzić jest rzeczą ludzką | myśl obecna już u Cycerona i Seneki, ta forma jest późniejsza |
| Veni, vidi, vici | przybyłem, zobaczyłem, zwyciężyłem | Juliusz Cezar po zwycięstwie pod Zelą w 47 roku p.n.e. |
| Mens sana in corpore sano | zdrowy umysł w zdrowym ciele | Juwenalis, Satyry X |
| Dura lex, sed lex | twarde prawo, ale prawo | rzymska paremia prawnicza, nawiązująca do Digestów |
| Si vis pacem, para bellum | jeśli chcesz pokoju, szykuj się do wojny | przeróbka myśli Wegecjusza |
Pełne zdanie Juwenalisa brzmi orandum est, ut sit mens sana in corpore sano: należy modlić się o zdrowy umysł w zdrowym ciele. Errare humanum est ma też mniej znany ciąg dalszy: perseverare diabolicum, czyli „trwać w błędzie to rzecz diabelska”. A si vis pacem, para bellum dało nazwę pistoletowi parabellum.
Salve, gratias tibi ago i pierwsze zwroty po łacinie
Dziękuję po łacinie to gratias tibi ago, dosłownie „składam ci dzięki”, a do kilku osób gratias vobis ago. W tabeli podajemy wymowę tradycyjną, którą zwykle usłyszysz na polskich zajęciach z łaciny.
| Po łacinie | Po polsku | Jak to czytać |
|---|---|---|
| Salve / Salvete | dzień dobry, witaj (do jednej osoby / do kilku) | „salwe” / „salwete” |
| Ave | witaj, bądź pozdrowiony (uroczyście) | „awe” |
| Gratias tibi ago | dziękuję (dosł. składam ci dzięki) | „gracjas tibi ago” |
| Amabo te | proszę (dosł. będę cię kochać) | „amabo te” |
| Ignosce mihi | przepraszam (dosł. wybacz mi) | „ignosce mihi” |
| Ita / Non | tak / nie | „ita” / „non” |
| Vale / Valete | do widzenia (do jednej osoby / do kilku) | „wale” / „walete” |
| Quid agis? | jak się masz? (dosł. co porabiasz?) | „kwid agis” |
| Nomen mihi est… | mam na imię… | „nomen mihi est” |
| Non intellego | nie rozumiem | „non intellego” |
| Prosit | na zdrowie (toast; dosł. niech służy) | „prozit” |
Łacina nie miała jednego słowa na „tak”. Odpowiadano ita, sic albo ita vero (właśnie tak), a najczęściej po prostu powtarzano czasownik z pytania: Venisne? Venio. „Przyjdziesz?” „Przyjdę.” Amabo te to potoczne rzymskie „proszę”, znane z komedii i listów Cycerona, a prosit przetrwało w niemieckim toaście Prosit i Prost.
Jak czytać łacinę: po polsku czy po rzymsku
W Polsce zwykle obowiązuje wymowa tradycyjna. C przed e, i, y, ae i oe brzmi w niej jak polskie „c” (Cicero to „cicero”, stąd nasz Cyceron), ae i oe jak „e” (Caesar to „cezar”), v jak „w”, a ti przed samogłoską jak „cj” (gratia to „gracja”). Wymowa klasyczna, odtworzona przez językoznawców, czyta c zawsze jak „k”, a v jak angielskie w, czyli nasze „ł”: veni, vidi, vici brzmi wtedy „łeni, łidi, łiki”, a Caesar „kajsar”. Że Rzymianie naprawdę tak mówili, zdradza niemieckie Kaiser, pożyczone tak wcześnie, że zachowało twarde k. Trzeci wariant to wymowa kościelna, włoska, z „cz” przed e oraz i.
Którą wybrać? Tę, której używa twój nauczyciel albo wykładowca. Akcent pada na przedostatnią sylabę, jeśli jest długa, a jeśli krótka, na trzecią od końca: a-MI-cus, ale DO-mi-nus (akcentowaną sylabę piszemy wielkimi literami). Długości samogłosek w tekstach zwykle się nie zaznacza, a potrafi zmienić znaczenie: malum z krótkim a to „zło”, z długim jabłko.
Co Polak dostaje od łaciny w prezencie
Przypadki. Łacina ma ich sześć, polski siedem. Mianownik, dopełniacz, celownik, biernik i wołacz robią mniej więcej to samo co u nas, a ablativus łączy w sobie pracę naszego narzędnika i miejscownika: cum amico to „z przyjacielem”, gladio „mieczem”, in urbe „w mieście”. Wołacz zna każdy z „Et tu, Brute?”: Brutus w wołaczu to Brute, tak jak u nas „Brutusie”. Te słowa włożył Cezarowi w usta Szekspir, ale łacina jest w nich poprawna.
Szyk. Puella amicum videt to „dziewczyna widzi przyjaciela”, ale amicum puella videt znaczy to samo, tak jak po polsku „przyjaciela widzi dziewczyna”. O tym, kto kogo widzi, decydują końcówki, a nie kolejność słów.
Rodzaje i odmiana. Rodzajników nie ma, a rodzaje są trzy, jak u nas: bonus, bona, bonum to dobry, dobra, dobre. Czasownik odmienia się końcówka po końcówce, podobnie jak po polsku: amo, amas, amat, amamus, amatis, amant to kocham, kochasz, kocha, kochamy, kochacie, kochają, a zaimek można pominąć.
Słowa. Polska uczelnia mówi po łacinie od zawsze: rektor, dziekan, egzamin, kolokwium, absolutorium. Decanus był w rzymskim wojsku dowódcą dziesięciu żołnierzy, a examen oznaczało między innymi języczek u wagi.
Gdzie zaczynają się schody
Pięć deklinacji i cztery koniugacje
Polski ma swoje wzorce odmiany, ale łaciński system trzeba wykuć od nowa: pięć deklinacji (puella, amicus, rex, manus, res) i cztery koniugacje, do tego czasowniki nieregularne z sum, esse na czele. Każdy rzeczownik zapamiętujesz w dwóch formach, mianowniku i dopełniaczu, bo dopiero dopełniacz zdradza temat: rex, regis.
Accusativus cum infinitivo
Po łacinie nie mówi się „wiem, że przychodzisz”, tylko scio te venire, dosłownie „wiem ciebie przychodzić”. Ta konstrukcja pojawia się w tekstach na każdej stronie, a polski nie ma nic podobnego.
Ablativus absolutus i imiesłowy
Urbe capta to dosłownie „miastem zdobytym”, a znaczy „po zdobyciu miasta”. Najbliżej mu do naszego imiesłowu uprzedniego: „zdobywszy miasto, Rzymianie…”. Łacina ma też gerundivum, przymiotnik konieczności, który zna każdy z przypisywanego Katonowi Carthago delenda est: „Kartagina musi zostać zniszczona”.